http://aftab.ir/news/ ـ بیشتر شهرها و روستاهای كشور ایران در معرض مخاطرات طبیعی نظیر زلزله قرار دارند.

بیشتر شهرها و روستاهای كشور ایران در معرض مخاطرات طبیعی نظیر زلزله قرار دارند.

معمولا به واسطه وقوع زمین‌لرزه‌های متوسط تا بزرگ، هر ساله خسارات و تلفات قابل توجهی به نقاط مختلف كشور وارد می‌شود. رشد ناهماهنگ و غیراصولی شهرها بخصوص در چند دهه اخیر، ساخت و ساز در حریم گسل‌ها و مناطق مستعد ناپایداری‌های زمین شناختی، طراحی و اجرای ساختمان‌ها و تاسیسات حیاتی نامتناسب با لرزه‌خیزی، نبود برنامه و توانمندی‌های عملیاتی لازم برای مدیریت بحران در مرحله پاسخ و مقابله با تبعات وقوع زلزله، وجود بافت‌های آسیب‌پذیر و فرسوده متعدد و پراكنده در سطح شهرها و بسیاری موارد دیگر همگی نشان می‌دهند در صورت وقوع زلزله‌ای شدید در هر یك از شهرها و مراكز جمعیتی كشور، خسارات جبران‌ناپذیری به شهرها و در نگاهی جامع نگر به كل كشور وارد خواهد شد كه نمونه‌هایی از این اثرات در زلزله‌های بم (۱۳۸۲) و منجیل (۱۳۶۹) مشاهده شد.

گرچه جلوگیری كامل از تلفات و خسارات ناشی از زلزله‌های شدید بسیار دشوار است، ولی می‌توان با شناخت وضعیت لرزه‌خیزی كشور و آسیب‌پذیری مستحدثات (ساختمان‌ها، شریان‌های حیاتی و تاسیسات زیربنایی) و با اجرای برنامه‌های ایمن‌سازی و مقاوم‌سازی و نیز پیشبرد برنامه‌های مدیریت خطرپذیری و بحران تا حد مطلوبی اثرات زمین‌لرزه‌های آتی را كاهش داد.

در این خصوص تدوین و اجرای طرح‌های جامع مدیریت خطر و بحران به عنوان یك راهكار اصولی در كاهش خطرپذیری و اثرات زلزله در دنیا پذیرفته شده است.

در تهیه چنین طرح‌هایی لازم است تمام مسائل مرتبط با خطر زلزله و آسیب‌پذیری محیط‌های شهری در ابعاد پیشگیری، آمادگی، مقابله و بازسازی مورد توجه قرار گیرد.

بدین منظور ابتدا با بررسی وضعیت لرزه‌خیزی و گسل‌های اصلی و فرعی درون یا اطراف شهرها، باید پتانسیل وقوع رویدادهای لرزه‌ای در هر منطقه تعیین شود و با بررسی مخاطرات زمین شناختی و ژئوتكنیكی مرتبط با زلزله (نظیر اثرات ساختگاه، گسلش سطحی، زمین‌لغزش و روانگرایی) امكان وقوع این پدیده‌ها در زمان وقوع زلزله نیز تعیین شوند.

نتایج چنین تحقیقاتی در قالب نقشه‌های ریز پهنه‌بندی خطر زلزله و مخاطرات زمین‌شناختی می‌تواند كاربرد زیادی در تدوین طرح‌های جامع مدیریت بحران داشته باشد.

در مرحله بعد لازم است وضعیت آسیب‌پذیری مستحدثات موجود در شهرها مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد. گزارش‌های موجود نشان می‌دهند درصد بالایی از مستحدثات موجود در بیشتر شهرها و روستاهای كشور در برابر زلزله‌های متوسط تا بزرگ آسیب‌پذیرند كه در بافت‌های فرسوده شهری این وضعیت بسیار نامناسب‌تر است.

همچنین آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها (بیمارستان‌ها، ایستگاه‌های آتش‌نشانی و..) و شریان‌های حیاتی (شبكه راه‌ها، گاز، ‌آب،‌ برق و‌ مخابرات) نیز در مقابل زلزله احتمالی باید مورد توجه و ارزیابی قرار گیرند و تاثیر آسیب‌دیدگی آنها در افزایش خسارات و تلفات زلزله محتمل در تهیه طرح‌های جامع مدیریت بحران مد نظر باشد.

بدین ترتیب با شناخت وضعیت خطر و آسیب‌پذیری، امكان برآورد میزان تلفات، مصدومان و آوارگان زلزله در سناریوهای مختلف فراهم می‌شود و می‌توان نسبت به تدوین و اجرای طرح‌های جامع كاهش خطر و مدیریت بحران اقدامات لازم را به عمل آورد، البته چنین اقداماتی ‌باید به صورت همه‌جانبه مبتنی بر دانش بومی كشور، درس‌های گرفته شده از سوانح گذشته و استفاده از توان علمی داخلی و تجارب بین‌المللی انجام پذیرد.

برخی محورهای طرح‌های جامع كاهش خطر و مدیریت بحران عبارتند از: برنامه‌ریزی برای نوسازی یا مقاوم‌سازی بافت‌های آسیب‌پذیر شهری براساس اولویت‌ها و میزان سرمایه‌گذاری بهینه،‌ اصلاح ساختار شهر با توجه به معیارها و دستورالعمل‌های مرتبط با مناطق لرزه‌خیز و اجتناب از ساخت و ساز در مناطق خطرناك، ترویج روش‌های جبران خسارت نظیر بیمه زلزله، ایجاد بانك‌های اطلاعاتی و نرم‌افزارهای تخصصی لازم در جنبه‌های مختلف مرتبط با مدیریت بحران، ارتقای آگاهی دست‌اندركاران ساخت و ساز و مدیریت بحران، ترویج مشاركت مردم در امور كاهش خطر، گسترش فرهنگ خودامدادی در سطح واحدهای همسایگی، انجام مانور و تمرین‌های منظم عمومی و تخصصی،‌ بهبود ساختار فرماندهی عملیات واكنش اضطراری، شناسایی و تجهیز فضاهای تخلیه امن و راه‌های اضطراری، بهینه‌سازی وضع موجود در زمینه جستجو و نجات و پزشكی اضطراری و تهیه پلان‌های بازسازی براساس سناریوهای مختلف زلزله احتمالی.

البته برخی اقدامات ذكر شده در چارچوب وظایف حاكمیت كلان كشور، برخی در راستای سیاستگذاری و برنامه‌ریزی‌های جامع و تفصیلی شهری و برخی نیز در سطوح مردمی قابل انجام هستند.

ضروری است وظایف هریك از اركان گفته شده با هدف كاهش آسیب‌پذیری و خطرپذیری لرزه‌ای نقاط مختلف كشور تعریف و با برنامه‌ریزی لازم اقدامات جدی كوتاه و بلند مدت با تامین نیروی انسانی و منابع مالی متناسب آغاز شود.