http://aftab.ir/news/ ـ محوطه تاریخی شوش از نظر حوزه فرهنگی به دلیل تداوم سكونت در آن، از جمله مناطق كم‌نظیر دنیاست، چرا كه از هزاره ۵ قبل از میلاد تا قرن ۶ هجری قمری همواره در مقاطع تاریخی ایران به واسطه فرهنگ و مدنیتی مستمر، نقطه عطفی بوده است كه شاهد ظهور و افول فرهنگ‌های مختلف ایران و بین‌النهرین است كه از آن جمله می‌توان به تمدن عیلامیان باستان، هخامنشی، پارتی، ساسانی و اسلامی‌اشاره كرد.

محوطه تاریخی شوش از نظر حوزه فرهنگی به دلیل تداوم سكونت در آن، از جمله مناطق كم‌نظیر دنیاست، چرا كه از هزاره ۵ قبل از میلاد تا قرن ۶ هجری قمری همواره در مقاطع تاریخی ایران به واسطه فرهنگ و مدنیتی مستمر، نقطه عطفی بوده است كه شاهد ظهور و افول فرهنگ‌های مختلف ایران و بین‌النهرین است كه از آن جمله می‌توان به تمدن عیلامیان باستان، هخامنشی، پارتی، ساسانی و اسلامی‌اشاره كرد.

محوطه باستانی شوش در حالی در دنیا منحصر به فرد و مورد توجه خاص باستان‌شناسان و محققان بوده است كه در طول تاریخ همواره در دوره‌های مختلف مورد تعرض قرار گرفته است. انهدام كامل شهر به وسیله آشوربانیپال در پی اضمحلال حكومت عیلام، غارت و ویرانی‌های اسكندر مقدونی كه گواهی است از غنایم هنگفت در خزاین غنی شهر، آسیب‌های فراوانی كه شاپور دوم ساسانی به دلیل نافرمانی شوشیان به شهر وارد كرد، هجوم مغولان در قرن سیزدهم میلادی، به یغما بردن آثار باستانی شوش از سوی باستان‌شناسان فرانسوی به سبب صدور امتیاز نامه‌های حفاری در این نقاط توسط دربار قاجار، لطمات ناشی از جنگ تحمیلی، هجوم مردم بومی‌ و غیربومی ‌در سال‌های اخیر كه شوش را به زباله‌دانی، پیست موتورسواری و جولانگاه بزهكاران و معتادان بدل كرده، همگی سبب سلب فرصت از شوش برای نمایاندن چهره واقعی‌اش شده است.

به نظر می‌رسد پس از پشت سر گذاشتن وقایع مخاطره‌آمیز اشاره شده در تاریخ، بزرگ‌ترین تهدید اكنون شوش را به خطر انداخته است. هر روز خبری دیگر در مورد محوطه باستانی شهر شوش در اخبار به چشم می‌خورد كه هنوز عرصه و حریم محوطه باستانی شوش مشخص نشده است. در این مطلب به اتفاقات مختلف صورت گرفته در مورد تعیین حریم شوش پرداخته شده است.

اعلام تغییر در عرصه و حریم و افزایش عرصه محوطه باستانی شوش از ۴۰۰ هكتار به ۱۲۰۰ هكتار و قرار گرفتن تعداد انبوهی از پلاك‌های تجاری و مسكونی در حریم جدید و پیدایش اختلافات در ساز و كار شهرسازی، به معضلی پیچیده بدل شده كه پیامد آن جنجال‌ها و كشمكش‌هایی است كه چند وقتی است میان مسوولان شهری، مردم، مدیران میراث فرهنگی و باستان‌شناسان استان از سویی و از سمتی دیگر، اعتراضات دوستداران و حامیان میراث فرهنگی و سایر كارشناسان و متخصصان را به دنبال داشته است.

صادق محمدی، رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان خوزستان شاید یكی از معدود كسانی باشد كه بتواند در مورد تعیین عرصه و حریم شهر تاریخی شوش نظر دهد.

چند وقتی از اعتراضات نگذشته است كه او طی گزارشی در خصوص اتفاقات اخیر حول محور تعیین عرصه و حریم این شهر باستانی، حریم ۱۲۰۰ هكتاری پیشنهادی باستان‌شناسان را غیرقابل قبول و حریم ۴۰۰هكتاری تایید شده در سال ۱۳۷۳ را ملاك عمل سازمان اعلام می‌كند.

وی چنین عنوان می‌كند كه عموما موضوعات تصویب شده در هر پایگاه پژوهشی اول باید به شوراهای راهبردی و فنی بروند و پس از رفع ابهامات و اعلام نظرات در این شوراها تأیید و در نهایت نتیجه آن چیزی است كه از این شور استناد و به سازمان ابلاغ می‌شود.

وی مدعی است در ارتباط با شوش این مساله محقق نشده و موضوع وارد شورای راهبردی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری نشده است. او حتی پا را فراتر می‌گذارد و می‌گوید این مساله به دلیل نقص در مطالعات و وجود مشكلات عدیده در شورای فنی كه از رئیس سازمان میراث فرهنگی، مدیر پایگاه شوش، گروهی از باستان‌شناسان مجرب و فرماندار، شهردار و شورای شهر شوش تشكیل شده، مورد بررسی مجدد قرار گرفته و حریم ۴۰۰ هكتاری به همین دلیل اینچنین انتخاب شده است. اما ساخت و سازهای اطراف شهر تاریخی شوش كماكان شاید اصلی‌ترین موضوع باشد كه نمی‌توان از آن بسادگی گذشت. خانه‌ها هر روز در این محوطه ساخته می‌شوند و حتی ساخت هتلی بزرگ نیز در این محوطه قرار است آرامش را از محیطی كاملا باستانی بگیرد.

محمدی همچنین در مورد ساخت و ساز در حریم مصوب كه نگرانی‌های بسیاری را برانگیخته می‌گوید: با وجود یگان حفاظتی سازمان كه به صورت دقیق و مستمر در صحنه حضور دارند، هیچ عملیات عمرانی در داخل محدوده معین شده صورت نمی‌پذیرد.

او اما ادامه می‌دهد: خارج از حوزه مشخص، ساخت و ساز بلامانع و قانونی است، البته با شرط و شروطی مبنی بر این‌كه به سبب مهیا كردن محوطه برای ثبت‌جهانی در سازمان یونسكو، به سازه‌های مرتفع جواز داده نمی‌شود، بلكه برای حداكثر ۲ طبقه آن هم هماهنگ با معماری بومی‌ و احداث نكردن زیرزمین مجوز داده می‌شود در صورتی كه حریم تغییر می‌یابد سازمان حق صدور جواز ساخت و ساز به دلیل این فعالیت‌ها را نخواهد داشت.

● هتل‌های مدرن با ملات تاریخی

اما هتل‌ها چه؟ این پرسشی است كه بسیاری هنوز پاسخ آن را دریافت نكرده‌اند. بسیاری از باستان‌شناسان معتقدند هتل‌ها دقیقا روی محوطه‌های باستانی ساخته می‌شوند.

محمدی در این باره می‌گوید: ساخت هتل‌های لاله و امیر زرگر در محوطه تاریخی شوش كاملا قانونی و خارج از حریم مصوبه شوش است.

او ادامه می‌دهد: ساخت اماكن اقامتی در این منطقه برای اسكان گردشگران از ضروریات كار سازمان میراث فرهنگی و گردشگری است. محمدی اما به نكته‌ای اشاره می‌كند كه شنیدن آن خالی از لطف نیست. او می‌گوید: جنجال‌های پیش آمده در اعلام گستردگی حریم، سبب جلب توجه خیل عظیمی‌ از حفاران غیرمجاز و سودجویان آثار فرهنگی، به این منطقه شده است كه موجب شده برای حفاظت از آثار تاریخی كشف نشده در این منطقه علاوه بر افزایش یگان حفاظت، نیروهای انتظامی‌ نیز به كمك بیایند.

از سوی دیگر، غلامعلی باغبان مدیر جدید پایگاه شوش نیز با تصدیق گفته‌های صادق محمدی تعیین عرصه و حریم ۱۲۰۰ هكتاری را فاقد تطابق با معیار‌های علمی ‌دانسته و از تفحصی مجدد با اعمال روش‌های جدید علمی‌ صحبت به میان می‌آورد تا شبهات كاملا از میان بروند.

این در حالی است كه باغبان در گمانه‌زنی‌های خود در محلی كه قرار است هتل امیرزرگر در آن احداث شود به آثار باستانی برخورده و در حالی‌كه گزارش‌هایی هم در این خصوص وجود دارد، در اقدامی ‌عجیب در مصاحبه خویش، منكر این مساله می‌شود كه اصولا اثری تاریخی در آن مكان وجود داشته است. از سویی دیگر اما كامیار عبدی، از باستان‌شناسان فعال كشور كه در این منطقه نیز به كاوش پرداخته است، در حاشیه از بروز فاجعه‌ای در خوزستان صحبت می‌كند كه نه تنها محوطه باستانی شوش بلكه شاید گریبان سایر محوطه‌های شاخص تمدن ایرانی در استان، همچون ایوان كرخه، هرمز اردشیر، ارجان و جندی شاپور را نیز بگیرد.

وی اما در یك اظهار نظر جدید ریشه همه این اتفاقات را نشات گرفته از تصمیمات مدیران ناآشنا با باستان‌شناسی می‌داند كه عمدا یا سهوا محوطه‌های تاریخی باستانی را در معرض نابودی قرار داده‌اند.

به گفته این باستان‌شناس، فعالیت‌های محمدتقی عطایی، سرپرست هیات تعیین حریم محوطه باستانی شوش در مورد تعیین واقعی این حریم از طرف پژوهشكده باستان‌شناسی و هیأت راهبردی شوش تأیید شده و در شورای تعیین حرایم نیز مطرح شده و نتیجه به اطلاع میراث فرهنگی استان هم رسیده است، اما مدیر استانی زیر بار نمی‌رود و ساز خود را می‌نوازد.

عبدی نیز همچون دیگر باستان‌شناسان آشنا با محوطه باستانی شوش ساخت هتل‌ها را در نزدیكی كاخ آپادانا و شائور كاملا غیرقانونی و غیر علمی‌ می‌داند و معتقد است این كار نه‌تنها به آثار باستانی آسیب می‌رساند، بلكه منظر فرهنگی محوطه را مخدوش می‌كند؛ به طوری كه ساخت هتل امیرزرگر را اولین مانع سر راه ثبت شوش در فهرست آثار جهانی یونسكو می‌داند.

به نقل از ایشان، باستان‌شناسان پیشكسوتی از جمله میرعابدین كابلی و احسان یغمایی كه سال‌ها در شوش كار كرده‌اند معتقدند هر دوی این هتل‌ها، بویژه هتل امیر زرگر كاملا در عرصه آثار باستانی قرار دارند و آنان بارها اعتراض خود را به طور شفاهی و كتبی به مدیران غیر باستان‌شناس ابلاغ كرده‌اند؛ اقدامی ‌كه در پی آن سازمان میراث فرهنگی به جای پاسخگویی به اعتراضات دلسوزانه،كارشناسان را ممنوع‌المصاحبه كرد!

وی همچنین نگران فرسایش طبیعی و تخریب آثار موجود در محوطه باستانی شوش به دست افراد مسوول است و مثلاً به هزینه‌های بسیار كلان در جهت استحكام بخشی كاملا بیهوده برخی آثار اشاره می‌كند كه خود حتی سبب انهدام بیشتر می‌شوند. وی برای نمونه به فعالیت‌های نسنجیده و پرهزینه در جهت استحكام بخشی قلعه شوش اشاره می‌كند كه شركتی خصوصی متحمل كار مرمت شد و در حالی‌كه بدون توجه به عمق و شكاف‌های داخلی فقط به ترك‌های سطحی پرداختند و كار را در همین حد به اتمام رسانیدند، در ملات نیز از سبوس برنج سود جستند كه به واقع دعوتی است از موریانه‌ها به سبب تخریب اساسی‌تر بنا و جالب‌تر آن‌كه به سبب نصب داربست برای لبه‌كشی و پوشش ترك‌ها نیز، آجرها را شكسته و داربست را بدان چفت كردند.

از سویی دیگر تنها غیر كارشناسانه بودن موضوع آسیب‌شناسی و بازسازی ابنیه، آنهم در چنین فضایی با غنای فرهنگی بسیار بالا استنباط می‌شود كه جای تامل بسیاری دارد. مهم اینجاست كه به گفته عبدی تمام این تصمیمات را مدیر استان، بدون مشورت با باستان‌شناسان، به اختیار خود گرفته‌اند، اما باستان‌شناسان باید تاوان عواقب مخرب آن را بدهند.

وی در خاتمه با اشاره به این‌كه ماجراهایی از این دست فقط و فقط اهمال پرسش برانگیز گروهی در انجام وظیفه خود است و امروزه بیشترین لطمات و خسارات به میراث فرهنگی از سوی مسوولان و مدیران كارناآشنا به بار می‌آید، می‌افزاید: بعید نیست با عدم تمكین و تركتازی‌های مدیران میراث فرهنگی استانی و مقاومت لجبازانه آنان با نظر كارشناسان مشكل شوش نیز جنبه‌ای بین‌المللی، همچون ماجرای سد سیوند و پاسارگاد پیدا كند. او می‌گوید این موضوع تفاوتی نیز دارد زیرا در موارد پیشین مانند پاسارگاد تهدیدی غیرمستقیم به پاسارگاد وجود داشته است، اما درخصوص شوش، تهدیدات كاملا مستقیم شهر باستانی را هدف قرار داده‌اند.

● شوش، از هزاره‌های دور

خوزستان از نخستین مناطق بدوی استقرار‌های بشری است و حوزه فرهنگی و باستانی شوش در دشت شوشان در شمال شرقی آن، یكی از مناطق تجمع جمعیت‌های اولیه و در زمره كهن‌ترین شهر‌های جهان است. شوش تاریخی از هزاره‌های دور، بستر تولد و گسترش فرهنگ‌های شكوفایی بوده كه چهره‌‌های ماندگاری را در تاریخ از خود به ارث گذاشته‌ و وجود تپه‌‌های متعدد باستانی و سازه‌های معماری به یادگار مانده، دلیلی محكم براین مدعاست.

این خطه در دوره ایران باستان از نقطه نظرهای مختلف اقتصادی و سوق‌الجیشی دارای موقعیت ممتاز و منحصر به‌فرد بوده است كه از آن جمله می‌توان به مناسب بودن جلگه خوزستان برای كشت و زرع در نتیجه وجود رودخانه‌های پر آب كارون، كرخه و دز در این دشت رسوبی حاصلخیز و رقابت با تمدن‌های پیرامون بخصوص بین‌النهرین اشاره كرد كه این موضوع از جمله مهم‌ترین عوامل شكل‌گیری فرهنگ‌های باستانی شوشان و تمدن عیلام در این خطه محسوب می‌شود.